Xuyết Cầu: Sự Động Đậy Trong Tĩnh Tại

TỪ MỘT Ý NIỆM ĐẾN HUYỀN THOẠI

Nếu như dáng Dung Thiên là biểu tượng của sự bao dung, tĩnh tại thì Ấm Xuyết Cầu (掇球壶) lại là một huyền thoại về sự động đậy, sinh sôi và chuyển hóa hoàn mỹ ngay trong thế giới tĩnh tại của hình cầu. Được tôn vinh là “Dung Thiên Tam Bảo” (容天三宝) cùng với Dung Thiên và Hân Manh, Xuyết Cầu đại diện cho đỉnh cao của tư tưởng “Thiên Viên” (Trời tròn) và sự vận hành tinh tế của Âm Dương ngũ hành trong nghệ thuật tạo hình ấm tử sa Nghi Hưng.

NGUỒN GỐC VÀ SỰ KẾ THỪA THIÊN TÀI

Dáng Xuyết Cầu (掇球, nghĩa là “chồng các quả cầu lên nhau”) có nguồn gốc sớm từ đời Minh, với tiền thân là các dáng ấm cầu thô phác. Tuy nhiên, nó chỉ thực sự đạt đến hình thái kinh điển, chuẩn mực bất hủ qua ba đời nghệ nhân thiên tài của tộc Thiệu (邵) tại Nghi Hưng:

1. Thiệu Đại Hanh (邵大亨) – Thời Gian Khai Sáng: Cuối đời Thanh, Thiệu Đại Hanh, bậc thầy với khí phách hào phóng, đã định hình chuẩn mực cho Xuyết Cầu. Ấm của ông được mô tả có “cốt lực cường kiện, khí vận trầm hùng” (xương cốt mạnh mẽ, khí vận trầm hùng), thân ấm cực kỳ căng tròn, tỷ lệ các phần rõ rệt, tạo nên thần thái uy nghi, bất khả xâm phạm. Đây được xem là “Đại Hanh Xuyết Cầu” – tiêu chuẩn vàng đầu tiên.

2. Thiệu Hữu Đình (邵友廷) – Thời Kỳ Chuyển Hóa: Ông kế thừa tinh thần của Đại Hanh nhưng làm mềm mại và tinh tế hơn các đường nét, khiến ấm trở nên “cương trung hữu nhu” (cương nhu hài hòa), phù hợp hơn với thị hiếu thời bấy giờ.

3. Thiệu Quân (程寿珍) – Thời Kỳ Đỉnh Cao: Nghệ nhân họ Thành (程寿珍, tên thật là Thiệu Kỳ Vận 邵岐耘) – cháu nội của Thiệu Hữu Đình, đã đưa dáng Xuyết Cầu lên đến đỉnh cao tuyệt mỹ. Phiên bản của ông được gọi là “Thọ Trân Xuyết Cầu” (寿珍掇球), đạt đến sự hoàn mỹ về tỷ lệ toán học và sự sống động về khí vận. Ấm của ông giành giải Kim tại Hội chợ Panama-Thái Bình Dương 1915 (Panama–Pacific International Exposition), đưa danh tiếng ấm tử sa Nghi Hưng vang dội toàn cầu. Cho đến nay, “Thọ Trân Xuyết Cầu” vẫn là mẫu mực không thể vượt qua cho mọi đời nghệ nhân.

ĐẶC ĐIỂM TẠO HÌNH: TRIẾT LÝ “CHỒNG CẦU” VÀ TỶ LỆ VÀNG

Khác với Dung Thiên là một khối cầu đơn nhất, Xuyết Cầu được cấu thành từ ba khối cầu (hoặc hình cầu) lý tưởng chồng lên nhau một cách hài hòa.

a. Cấu trúc “Tam Cầu Điệp Xuyết”:
Đây là tinh túy của dáng ấm, đòi hỏi sự tính toán tỷ lệ cực kỳ chính xác:

• Hạ Cầu (Đáy ấm – Túc): Là quả cầu thứ nhất, lớn nhất, tạo thành phần bụng và đáy ấm. Nó tượng trưng cho Địa, là nền tảng vững chãi, chứa đựng vạn vật.

• Trung Cầu (Thân ấm): Là quả cầu thứ hai, chồng lên và thu nhỏ hơn so với hạ cầu, tạo thành phần vai và thân trên. Nó tượng trưng cho Nhân, là thế giới của con người, nơi giao hòa.

• Thượng Cầu (Nắp ấm – Cái): Là quả cầu thứ ba, nhỏ nhất và hoàn chỉnh nhất, chồng lên đỉnh trung cầu, tạo thành nắp ấm. Nó tượng trưng cho Thiên, là đỉnh cao của vũ trụ, viên mãn tuyệt đối.

**Ba khối cầu này không tách rời mà liền mạch, đường tiếp giữa các cầu phải mềm mại, tự nhiên như một hơi thở, tạo cảm giác “phân nhi bất tán, hợp nhi bất ngưng” (tách mà không rời, hợp mà không đọng).

b. Tỷ Lệ Vàng “Thất Phân Tam”:
Một cây Xuyết Cầu chuẩn phải tuân theo tỷ lệ bất thành văn: dung tích thân ấm chiếm 7 phần, chiều cao tổng thể chiếm 3 phần. Tỷ lệ này tạo nên thế đứng thấp, trung tâm hạ trầm, mang lại cảm giác “trầm ổn như chuông vàng, kiên cố như thạch đỉnh”. Dù thân to nhưng ấm vẫn thanh thoát nhờ sự thu nhỏ dần từ đáy lên đỉnh.

c. Ngôn Ngữ Của Các Bộ Phận:

• Vòi ấm (Chử): Thường là “Trực Chử” (vòi thẳng) hoặc “Nhất Hoàn Chử” (vòi một vòng cong rất nhẹ), mọc lên từ vai ấm (trung cầu), vươn ra với khí thế mạnh mẽ, góp phần tạo thế “cân bằng đối xứng” với quai.

• Quai ấm (Chủy): Là “Tròn Chủy” (quai tròn) hoặc “Phương Chủy” (quai vuông) biến thể, to bản, lực lưỡi, gắn từ thân lên đến gần đỉnh nắp. Quai phải tạo thành một khối cầu ảo thứ tư, hoàn thiện cấu trúc không gian.

• Khuyết nắp (Cái Đề): Thường là hình “Niêm Châu Đề” (khuyết hình hạt châu) hoặc hình trụ ngắn, là điểm nhấn và cũng là đỉnh của “thượng cầu”.

Mối quan hệ giữa vòi, quai và thân ấm phải tạo thành thế “Tứ Bình Bát Ổn” (Bốn mặt bằng phẳng, tám hướng vững vàng), nhìn từ mọi góc độ đều thấy sự đối xứng hoàn hảo và sinh khí dồi dào.

Ý NGHĨA TRIẾT HỌC: SỰ VẬN HÀNH CỦA VŨ TRỤ

Xuyết Cầu là hiện thân sống động của các triết lý Đông phương:

• “Nhất Khí Hóa Tam Thanh” (Lão giáo): Từ một khí nguyên thủy (chất đất tử sa) sinh ra ba cấp độ tồn tại (Tam Thanh: Thiên – Nhân – Địa), được thể hiện qua ba tầng cầu.

• “Tam Tài Điệp Vận”: Sự chồng chất và tương tác nhịp nhàng giữa ba quả cầu tượng trưng cho sự vận hành, hỗ trợ và sinh thành giữa Thiên – Địa – Nhân.

• Âm Dương Chuyển Hóa: Hình cầu thuần dương (viên, động) nhưng được kết cấu trong thế tĩnh tại. Đường cong của thân là Âm, đường thẳng của vòi là Dương; sự đầy đặn của bụng là Âm, sự vươn lên của quai nắp là Dương. Sự hòa quyện này tạo nên sinh mệnh cho ấm.

GIÁ TRỊ THỰC DỤNG VÀ THẨM MỸ

• Dung Tích Rộng, Kết Cấu Hợp Lý: Thân ấm tròn căng tạo không gian lớn cho trà diệp xoay chuyển, thích hợp với mọi loại trà, đặc biệt là các loại trà cần nhiệt độ cao và thời gian ủ lâu.

• Khí Lưu Thông Suốt: Nhờ tỷ lệ vàng và kết cấu vòi thẳng/thẳng biến, nước trà chảy ra thành trụ mạnh mẽ, dứt khoát tuyệt đối, không rơi một giọt, thể hiện trình độ chế tác đỉnh cao.

• Biến Hóa Vô Cùng: Từ chuẩn mực “Thọ Trân”, các nghệ nhân đời sau đã sáng tạo ra vô số biến thể như “Cao Xuyết Cầu”, “Bình Cái Xuyết Cầu”, “Liên Tử Xuyết Cầu”… nhưng vẫn giữ được tinh thần cốt lõi của “tam cầu điệp xuyết”.

• Biểu Tượng Của Sự Hoàn Mỹ: Sở hữu một cây Xuyết Cầu chính phẩm là sở hữu một kiệt tác về tỷ lệ, hình học và khí vận. Nó không chỉ là công cụ pha trà mà còn là vật phẩm để chiêm ngưỡng, nghiên cứu và thấu hiểu cái đẹp chuẩn mực.

KẾT LUẬN

Ấm Xuyết Cầu là một bài toán hình học hoàn mỹ được giải bằng đất sét và lửa. Nó chứng minh rằng cái đẹp tuyệt đối có thể đạt tới được thông qua sự kết hợp giữa tư duy logic (tỷ lệ, hình khối), triết lý sâu sắc (vũ trụ quan) và kỹ thuật điêu luyện (công phu chế tác). Mỗi lần nâng lên đặt xuống, người dùng không chỉ thưởng thức hương vị trà đỉnh cao mà còn như đang cầm trên tay một vũ trụ thu nhỏ, nơi mọi thứ vận hành trong trật tự hài hòa và viên mãn. Đó chính là sức hút vĩnh cửu khiến Xuyết Cầu trở thành “Quân Vương” trong các dáng ấm viên khí.